Rahmetli Aliyev ölüm döşeğindeyken bazı bakanlar kendisine “Allah gecinden versin ama sizden sonra başkan kim olacak”, diye sorarlar.
Aliyev, “Oğlum var ya” der.
Türkmenistan da 2022’de Serdar Berdimuhamedov’un seçilmesiyle, kaynaklarda “baba-oğul yönetim ikili/duopolisi” şeklinde tarif edilen yapı oluştu.
Baba, siyasetten çekilmek yerine Halk Maslahaty =Halk Meclisi) üzerinden sistemin tepesinde kaldı. 2023’te bu yapı “en üst temsil/otorite organı” gibi konumlandırıldı ve Gurbanguly Berdimuhamedov da başkan yapıldı. Duopoli oluştu.
Aynı dönemde Serdar’ın imzaladığı düzenlemelerle babasına “Türkmen halkının Millî Lideri” statüsü verildi; bu statü, kamu işlerinde söz söyleme imkânı ve kapsamlı dokunulmazlık/koruma gibi ayrıcalıklarla güçlendirildi.
Türkmenistan’da örünür yürütme başı: Serdar (cumhurbaşkanı); günlük devlet yönetimi, kabine, atamalar ve diğer yürütme işlerine bakar.
Rejimin asıl ağırlık merkezi; Gurbanguly (“Arkadag”, Millî Lider) — elit dengeleri, rejim ideolojisi/kişilik kültü, büyük stratejik kararlar üzerinde üstün nüfuza sahiptir.
Özbekistan 1991‘de bağımsızlığını ilan etti. Aralık 1991‘de, İslam Kerimov başkan oldu. 2016 yılında ölene kadar, yasaların arkasından dolaşarak ve değişiklik yaparak 25 yıl başkanlık yaptı.
Kazakistan’da 1991 bağımsızlıktan sonra devlet başkanı Nur Sultan Nazarbayev başkan oldu. Sonrasında bütün seçimler ve referandumlar kendi siyasi çizgisine uygun düzenlendi.19 Mart 2019'da, başkanlık görevinden istifa etti.
İstifa etmeden önce, Parlamentonun yetkilerini genişletti ve fakat kızı ve yeğenini sistem içinde tutarak, sistemi kontrol ediyor ve bu yolla başkanlığın biriken toplumsal gazını almak istiyor.
Kırgızistan’da da 1991 bağımsızlıktan sonra ilk devlet başkanı Askar Akayevi oldu. Görev süresi sınırlı olmasına rağmen 2005 yılında dördüncü kez aday olunca, ülke karıştı. Ülkeyi terk edip, Rusya'ya sığındı. Bu olay iki gerçeği su yüzüne çıkarıyor; Bir … Rusya ülke halkından yana değil kendine bağlı diktatörlerden yana tavır koyuyor ve diktatörleri koruyor. İki … Kırgızistan halkı diğerlerine göre daha az biat kültürüne sahiptir.
Aile içinde başkanlık olunca kurumsal devlet kalmıyor. Zor günde ülkeyi kurtaracak derin devlet kalmıyor. Devlette aile ve yakınlar çetesi şeklinde bir yapı oluşuyor. Hesap verme korkusu ile ya Türkmenistan’daki gibi yeni bir yapı oluşturuluyor yada her ne pahasına olursa olsun iktidar korunuyor.
Türk devletlerinde halkın demokrasi talebi yoktur. Orta Asya Türk devletleri Sovyetler‘den ayrılma oldukları için zaten demokrasi kültürü oluşmamıştır. Siyasi İslam da, demokrasi istemez.
Türkiye de demokrasinin gelişme aşamasında, 1980 darbesi, önseçim hakkını partilere devretti. Türkiye de lider diktası oluştu. CHP’ de bile 13 seçimi kaybeden genel başkan oy birliği ile her seçimi kazanabiliyordu.
Şimdi kamu oyunda ve Medyada Ak partide başkanlığın aileye devri konuşuluyor. Böyle bir tartışma bile bize yakışmaz, gerçekleşirse Türkiye’nin tarihi hatası olur.
Bu nedenlerledir ki, Freedom House demokrasi endeksinde, Türk devletleri, insan hakları ve siyasi özgürlükler olarak, tamamı özgür olmayan ülke statüsündedir.
Türkiye 1972 yılından 2017 yılına kadar, darbe dönemi dahil, kısmen özgür statüsünde iken başkanlık sonrası özgür olmayan ülke statüsüne geriledi.
Demokrasi seçilenlerin iyi niyetine bağlıdır. Seçilenler devlet imkanlarını kullanarak popülizm yaparsa , halk kısa vadeli çıkarının peşinde gider.
Demokrasi olmadan kalkınma bir yere kadar olur ve fakat devam etmez. Bu nedenledir ki, Türki devletlerinde Fert Başına GSYH düşüktür. (Aşağıdaki tablo)
