Prof.Dr.Esfender KORKMAZ

Tarih: 12.03.2026 00:09

Kamu altyapı yatırımında kamu-özel sektör iş birliği

Türkiye de en fazla tenkit edilen, kamu-özel işbirliği yoluyla yapılan, hastaneler, köprüler, tüneller ve paralı yollar gibi yatırımlardır.

Aslında her ülkede Devlet altyapı yatırımlarında özel sektörle yatırım, üretim ve dağıtım konusunda çok değişik yöntemlerle iş birliği yapar. Bunlardan birisi, Yap-İşlet-Devret (YİD) (Build-Operate-Transfer ‘BOT’) modelidir.

Bu model Kamu altyapı projelerinin özel sektör tarafından riski ve finansmanı kendine ait olmak üzere yatırımın yapılması ve geliri kendisine olmak üzere bir süre işletilmesi ve devlete geri verilmesi şeklinde bir modeldir.

Bu modelde, altyapı yatırımını kullananlar, söz gelimi köprüden geçenler, otoyolu kullananlar fiyatı ne ise öder. Devlet bütçesine hiçbir yükü yoktur. İhalede yatırımı daha kısa sürede devlete iade edecek olan firma seçilir. Sözleşmede altyapının bakımı ve fiyat politikası ile işletme süresi yer alır.

Yap-işlet devret modelinde, devletin yatırımın bakım ve yenileme işlerinin iyi takip etmesi ve fiyat istismarını önleyici önlemler alması gerekir.

Türkiye’de Göcek tüneli yap-işlet devret modeli için bir örnektir.

İkincisi Kamu – Özel Sektör İş birliği Anlaşması’dır.

• Kamu özel sektör iş birliği yolu ile,
• Hastaneler,
• Ulaştırma (Otoyollar, köprüler, havalimanları)
• Enerji (Elektrik üretim tesisleri, yenilenebilir enerji projeleri)
• Eğitim (Okullar, üniversite kampüsleri)
• Su ve atık yönetimi ile sulama sistemleri yapılmaktadır.

Kamu özel sektör iş birliği anlaşmasının, yap işlet devret modelinden farkı altyapı projelerinde devletin özel sektörle riski paylaşması ve proje teminatı karşılığında yatırımın finansmanına kefil olması ve talep garantisi vermesidir.

Bu yolla yapılan yatırımların faydası,

1. Projenin devlete yap-işlet devret modelindeki süreden daha kısa sürede geri dönmesidir.

2.Eğer getirirse, özel sektörün yeni teknoloji getirmesi de bu yöntemin yararlı tarafıdır.

Buna karşılık dezavantajlar fazladır.

1. Otokratik yönetimlerde, şeffaflık denetiminin eksik olduğu ülkelerde kamu özel sektör iş birliği yoluyla yapılan yatırımlar, istismara, yolsuzluğa çok açıktır.
2. Kamunun risk almak ve talep garantisi vermek yerine, yatırımı devletin yapması halinde müteahhit karı olmayacak ve kredi maliyeti daha düşük olacaktır. Yatırımın topluma maliyeti daha düşük olacaktır.
3. Yatırım maliyetlerinin yüksek olması, özel sektörün kar maksimizasyonu ve özellikle hibrit demokrasinin olduğu, şeffaflığın ve denetimin olmadığı bu nedenle ayrıca siyasi ve bürokratik maliyetler de oluştuğu için, yapılan yatırım aşırı pahalı olacaktır.
4. Kamu altyapı yatırımları özel sektör tarafından yapılır ve imtiyaz verilirse, kamu gücü zayıflar. Zira toplumsal ihtiyaçları karşılamak için kaynakları tutarlı bir şekilde koordine etmek ve planlamak devletin görevidir. Devlet kollektif ihtiyaçları merkeze koyar, demokratik hesap verebilirlik süreci yaratır; hedefler belirler ve uygular. Altyapı yatırımlarının bir kısmının özel sektörde olması bu açılardan sorun demektir.

Kamu-özel sektör iş birliği anlaşması geçici de olsa, bu kamu varlıkları üzerinde verilmiş bir imtiyazdır. Bu imtiyaz nedeni ile devlet stratejik ve kilit kararlarda koordinasyon sağlayamaz. Siyasi ve bürokratik baskılar oluşur.

1. Plansız veya siyasi çıkar hesaplarıyla, popülizm amacıyla yapılan yatırımlarda atıl kapasite oluşur. Ülke kaynak kaybeder.
2. Devletin riske ortak olması ve talep garantisi vermesi, bütçeleri ipotek altına ve gelecek kuşakları ilave yük altına sokar. Eğer devlet borçlansaydı altyapı yatırımları parasız olacaktı. Gelecek kuşaklar hem faydasını görecek hem de borçların ödenmesi nedeniyle maliyete girecekti. Kamu özel iş birliği projelerinde hizmet paralıdır. Kullanan doğrudan kullanmayan vergileri yoluyla maliyetine katılıyor.
3. Bu yolla yapılan altyapı yatırımları nedeni ile gelir dağılımı bozuluyor. Çünkü paralı yollardan geçen lüks arabaların kullanma maliyetine, yolu kullanmayan çalışanlar, esnaf ve sanatkâr, bütçeden ödenen pay oranında katılmış oluyor. Yoksuldan zengine bu yolla kaynak aktarılıyor.

Siyasi iktidarların ve hükümetlerin bu hesapları iyi yapması gerekir. Aksi halde devletin potansiyel yatırım imkanlarını bugünden kullanmış olurlar.